Hành trình nghệ thuật Hàn Quốc Sứ mệnh kép của Hàn Quốc đối với di sản ở nước ngoài: khôi phục những gì có thể, phục hồi những gì không thể Nhãn nút Nghe Kích thước văn bản

DENVER, Colorado/DRESDEN, Đức — Trong nhiều thập kỷ, nhiều bảo tàng ở Châu Âu và Hoa Kỳ đã dành tâm huyết để lấp đầy các sảnh trưng bày của mình bằng những cổ vật quý giá nhất thế giới. Những chiến dịch mua sắm nhiệt thành này đã mang đến một làn sóng tác phẩm từ các quốc gia từng bị khai thác bởi chế độ thực dân và chiến tranh.

Ngày nay, chính những tổ chức này đang đứng trước thời khắc quyết định. Những vấn đề về quản lý đạo đức và nguồn gốc có vấn đề đang đặt ra cho họ, thúc đẩy ngày càng nhiều lời kêu gọi quốc tế trả lại những cổ vật đã bị cưỡng chế di dời khỏi nơi xuất xứ.

Hàn Quốc cũng mang trong mình những vết sẹo mất mát. Chính sách cai trị thuộc địa của Nhật Bản trong giai đoạn 1910-1945 và Chiến tranh Triều Tiên 1950-1953 đã buộc nhiều di sản văn hóa phải rời bỏ quê hương.

Tuy nhiên, điều dường như tạo nên sự khác biệt trong phản ứng của Hàn Quốc chính là cách tiếp cận tập trung hóa khác thường. Nhiệm vụ theo dõi, nghiên cứu và lập kế hoạch chiến lược cho các hiện vật ở nước ngoài không bị phân tán giữa các đơn vị riêng lẻ mà được giao cho một tổ chức duy nhất: Quỹ Di sản Văn hóa Hàn Quốc ở nước ngoài (OKCHF).

Được thành lập vào năm 2012, một năm sau sự trở về đầy ấn tượng của hoàng gia "Oegyujanggak Uigwe" từ Pháp, quỹ trực thuộc nhà nước này ghi chép lại nơi lưu giữ các cổ vật Hàn Quốc ở nước ngoài, điều tra cách chúng rời khỏi bán đảo và theo dõi tình trạng hiện tại của chúng. Dựa trên nghiên cứu này, quỹ phát triển một loạt các kế hoạch hành động — từ việc điều phối việc hồi hương đến hỗ trợ bảo tồn và phục hồi cho các bảo tàng.

"Trong những trường hợp rõ ràng là bị di dời bất hợp pháp, chẳng hạn như các con dấu hoàng gia của triều đình Joseon, các cuộc đàm phán giữa chính phủ với chính phủ hoặc các cuộc điều tra quốc tế có thể được áp dụng. Tuy nhiên, nhiều cổ vật Hàn Quốc khác ở nước ngoài đòi hỏi một cách tiếp cận khác", Kang Hae-seung, giám đốc bộ phận nghiên cứu của quỹ, chia sẻ với tờ Korea Times. "OKCHF được thành lập để xây dựng các chiến lược phù hợp với từng đối tượng và hoàn cảnh."

Sự bồi thường đang diễn ra

Về mặt hồi hương vật chất, cơ quan này không chỉ tạo điều kiện trả lại các đồ vật Hàn Quốc bị lấy đi trái phép mà còn tham gia đấu giá, đàm phán mua hàng từ các nhà sưu tập tư nhân và chấp nhận quyên góp.

Kang cho biết: “Khi nói đến việc mua sắm, ngân sách hạn chế của chúng tôi buộc chúng tôi phải ưu tiên những món đồ có giá trị mà không dễ dàng tìm thấy ở Hàn Quốc hoặc có nguy cơ biến mất nếu không có sự can thiệp của nhà nước”.

Cho đến nay, quỹ đã xác định được gần 248.000 hiện vật văn hóa Hàn Quốc ở nước ngoài, mặc dù con số này không bao gồm các hiện vật do tư nhân nắm giữ. Đến nay, quỹ đã mang về thành công 2.854 hiện vật.

Đối với các tác phẩm nằm trong bộ sưu tập của bảo tàng có nguồn gốc không rõ ràng, một trong những công cụ quan trọng nhất của OKCHF là khảo sát thực địa hàng năm.

“Hàng năm, chúng tôi ghi chép và theo dõi các tác phẩm Hàn Quốc trong bộ sưu tập của họ. Trong quá trình đó, đôi khi chúng tôi bắt gặp những tác phẩm gây ra nhiều nghi vấn”, Kang giải thích.

Khi thông tin đó được công khai, các mối lo ngại tự nhiên nảy sinh, và đôi khi các nhóm dân sự tự tìm đến các bảo tàng. "Khác với trước đây, nhiều tổ chức hiện nay cảm nhận được sự thay đổi của môi trường quốc tế. Họ ngày càng tự quyết định trả lại một số hiện vật mang nặng lịch sử rắc rối."

Một ví dụ gần đây là quyết định của Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan ở New York trả lại bức tranh Phật giáo Hàn Quốc “The Tenth King of Hell” (1798) cho chùa Sinheung ở Sokcho, tỉnh Gangwon. Tác phẩm này là một phần của bộ tranh “Siwangdo” gồm 10 tấm từng được treo tại điện Myeongbujeon của chùa, khắc họa 10 vị vua phán xét người chết ở thế giới bên kia theo Phật giáo.

Bảo tàng Met đã mua lại bức tranh vào năm 2007 và trưng bày nó trong triển lãm “Nghệ thuật Hàn Quốc” (2008) và “Nghệ thuật Hàn Quốc” (2012). Khi bảo tàng công bố sự trở lại của bức tranh, Giám đốc kiêm Tổng giám đốc điều hành Max Hollein đã đưa ra quyết định này như một phần của sự thay đổi lớn hơn về mặt thể chế.

Ông phát biểu trong một buổi lễ tại Seoul: “Bảo tàng Met có lịch sử lâu dài trong việc hợp tác với các đồng nghiệp và tổ chức tại Hàn Quốc và chúng tôi mong muốn tiếp tục nỗ lực hợp tác để nâng cao sự hiểu biết và đánh giá cao của thế giới về nghệ thuật Hàn Quốc”.

Maxwell Hearn, trưởng khoa Nghệ thuật Châu Á, nhấn mạnh cả vấn đề đạo đức và giáo dục.

“Chúng tôi rất vui mừng khi bức tranh đã tìm được đúng chỗ của nó. Chúng tôi không muốn giữ lại bất kỳ tác phẩm nghệ thuật nào bị đưa ra khỏi một quốc gia một cách bất hợp pháp, vì vậy chúng tôi đang cố gắng làm điều đúng đắn”, ông nói. “Đồng thời, chúng tôi nhận ra rằng việc sở hữu những tác phẩm nghệ thuật Hàn Quốc tuyệt vời để đại diện cho văn hóa Hàn Quốc tại Mỹ là rất quan trọng. Bảo tàng Met có lượng khán giả quốc tế rất lớn, và đây là một cách để chúng tôi mang văn hóa Hàn Quốc đến với công chúng rộng rãi hơn.”

Các nhà nghiên cứu tin rằng bộ 10 tấm bảng này đã được lấy khỏi chùa Sinheung vào khoảng năm 1954, khi Sokcho nằm dưới sự quản lý của quân đội Hoa Kỳ sau Chiến tranh Triều Tiên. Sáu tấm bảng sau đó được tìm thấy trong bộ sưu tập của Bảo tàng Nghệ thuật Quận Los Angeles và được trả lại cho chùa vào năm 2020.

Việc hồi hương của hội đồng cho thấy sự chồng chéo giữa hoạt động vận động của công chúng với các nỗ lực do nhà nước dẫn đầu. Ủy ban Phục hồi Di sản Văn hóa Sokcho, do Lee Sang-rae đứng đầu, đã dẫn đầu ba năm đàm phán với Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan và nộp bằng chứng cho thấy bức tranh đã bị di dời trái phép trong thời gian quân đội Hoa Kỳ hiện diện, chẳng hạn như ảnh chụp và câu chuyện truyền miệng từ những người dân cao tuổi ở Sokcho.

“Một bức ảnh chụp ngôi chùa năm 1954, do một lính Mỹ tặng, cho thấy tấm bảng thứ 10 này đã bị mất,” Lee giải thích. “Vào thời điểm đó, Sokcho nằm dưới sự quản lý của quân đội, nên chỉ có quân đội Mỹ mới được tự do di chuyển, điều này cho thấy rõ ràng bức tranh được chụp bởi quân đội Mỹ.”

Ngoài sự hồi hương

Tuy nhiên, đối với OKCHF, ông Kang nhấn mạnh, điều quan trọng không kém việc ủng hộ hồi hương là hỗ trợ các bảo tàng ở nước ngoài trong việc nghiên cứu và bảo tồn đúng đắn các hiện vật Hàn Quốc mà họ đang nắm giữ. Về bản chất, điều này nhằm đảm bảo những hiện vật này có thể được chia sẻ với công chúng rộng rãi hơn thông qua các cơ hội triển lãm và giáo dục mở rộng.

“Điều quan trọng cần lưu ý là có nhiều tác phẩm đã rời khỏi Hàn Quốc thông qua các kênh hợp pháp — dưới dạng quà tặng ngoại giao hoặc thông qua các giao dịch công bằng. Những hiện vật được cho là đã rời đi trong những trường hợp như vậy không phải là đối tượng để trả lại.”

Và ngay cả khi một hiện vật được đưa về nhà, việc công chúng tiếp cận cũng không có gì đảm bảo; nhiều hiện vật, một khi đã được cất giữ, hiếm khi được nhìn thấy ánh sáng trở lại.

“Đó là lý do tại sao chúng ta không thể chỉ tập trung vào việc đưa các hiện vật trở về,” bà nói. “Chúng ta cũng cần hỗ trợ các tổ chức ở nước ngoài bảo tồn những hiện vật họ đang nắm giữ, để chúng có thể trở lại với công chúng. Đó cũng là một cách để đưa di sản văn hóa Hàn Quốc ra thế giới.”

Hàng năm, quỹ này mời các bảo tàng trên toàn thế giới nộp đơn xin tài trợ và chuyên môn cần thiết để phục hồi các hiện vật đã bị hư hỏng.

Trong số những người được hưởng lợi có tác phẩm “Một trăm cậu bé vui chơi” tại Bảo tàng Nghệ thuật Denver (DAM) ở Colorado.

Bức bình phong gấp 10 tấm xuất hiện trong một buổi khảo sát bộ sưu tập Hàn Quốc của bảo tàng do Hyonjeong Kim Han, giám tuyển cấp cao phụ trách nghệ thuật châu Á của DAM, thực hiện. Bà nhận thấy nét quyến rũ của hình ảnh cuối thời Joseon - trẻ em nô đùa trên các tấm bình phong - và tiềm năng cho các chương trình triển lãm công cộng trong tương lai. Tuy nhiên, tình trạng của bức bình phong quá tệ đến mức không thể mở hoàn toàn, khiến nó không thể được trưng bày kể từ khi được đưa đến bảo tàng vào năm 1970.

Năm 2023, Kim Han đã nộp đơn xin tham gia chương trình bảo tồn thường niên của OKCHF. Sau một năm phục chế tại Hàn Quốc, bức bình phong đã trở lại Denver vào mùa hè này và sẽ chào đón cộng đồng trong một triển lãm mới vào cuối năm nay.

“Điều ý nghĩa nhất mà một bảo tàng có thể làm với một hiện vật là trưng bày nó cho công chúng”, Park Ji-young, nghiên cứu viên nghệ thuật Hàn Quốc tại DAM, thuộc Bảo tàng Quốc gia Hàn Quốc, cho biết. “Việc bảo tồn giúp đưa những tác phẩm này trở lại với thế giới.”

Tuy nhiên, các dự án phục hồi thường tốn kém, và đối với nhiều tổ chức, không thực sự cấp bách. "Sự hỗ trợ từ bên ngoài cho phép chúng tôi chăm sóc chu đáo những gì mình đang có và giúp chúng dễ tiếp cận trở lại. Bộ sưu tập Hàn Quốc của chúng tôi có thể không tăng về số lượng, nhưng số lượng tác phẩm có sẵn để triển lãm chắc chắn sẽ tăng", bà nói thêm.

Kim Han lưu ý rằng điều này ngày càng trở nên quan trọng “vào thời điểm mà sự quan tâm đến nghệ thuật truyền thống Hàn Quốc đang tăng lên ở Hoa Kỳ cùng với giá cả của nó”. Việc mua các tác phẩm mới đã trở nên vô cùng khó khăn, điều đó có nghĩa là khả năng kích hoạt những gì đã có là vô giá.

Việc các tác phẩm Hàn Quốc được phục chế được biết đến rộng rãi hơn thậm chí có thể khơi dậy những khoản quyên góp mới. Bảo tàng hiện đang chính thức trao tặng một bức bình phong thêu hình hoa và chim từ cuối thế kỷ 19, được một cư dân Denver tìm đến sau khi xem triển lãm gốm sứ Hàn Quốc của DAM. Món đồ này được bố chồng bà, một kỹ sư quân đội Hoa Kỳ đóng quân tại Hàn Quốc vào những năm 1950, sưu tầm tại Seoul và được gia đình bà gìn giữ từ đó đến nay.

Một kết quả ý nghĩa khác từ sự hỗ trợ của quỹ là tác động của nó đến đội ngũ nhân viên bảo tàng, đặc biệt là các nhà bảo tồn. "Đội ngũ bảo tồn của DAM hiếm khi xử lý các hiện vật Hàn Quốc trước đây", Park nói. "Nhưng thông qua các dự án như thế này, họ đã xây dựng được mối quan hệ với các chuyên gia Hàn Quốc và thậm chí còn được mời tham dự một hội thảo tại chỗ. Những buổi trao đổi như vậy trang bị cho họ kiến ​​thức để tiếp cận vật liệu và kỹ thuật Hàn Quốc một cách nhạy bén hơn nhiều trong các công việc tương lai."

Khơi dậy sự hợp tác mới

Tại châu Âu, triển lãm “100 Ý tưởng Hạnh phúc: Kho báu Nghệ thuật từ Hàn Quốc” được tổ chức tại Residenzschloss, một phần của Bảo tàng Nghệ thuật Dresden (SKD), ở Dresden, Đức, từ tháng 3 đến tháng 8, đã trưng bày bức bình phong gấp tám tấm “Guo Fenyang's Enjoyment of Life”, tiếng Hàn gọi là “Gwakbunyang Haengnakdo”, thuộc bộ sưu tập của Bảo tàng Dân tộc học GRASSI tại Leipzig. Bức bình phong này đã được ra mắt công chúng sau 15 tháng phục chế tại Hàn Quốc, được thực hiện với sự hợp tác của OKCHF và Trung tâm Bảo tồn Jung-Jae từ năm 2022 đến năm 2024.

“Rất hiếm khi các hiện vật Hàn Quốc được phục chế tại Hàn Quốc, và phương pháp này phù hợp với nguyên tắc của chúng tôi,” Sojin Baik, nghiên cứu viên giám tuyển và cố vấn Hợp tác Châu Á và Xuyên Đại Tây Dương tại SKD, cho biết. “Chúng tôi đặc biệt chú trọng đến việc bảo tồn các hiện vật theo cách tôn vinh truyền thống của chúng. Ngay cả đối với tranh vẽ, mỗi tác phẩm cũng cần một cách tiếp cận khác nhau. Trong trường hợp này, bức bình phong đã được tháo dỡ tại Bảo tàng GRASSI và được trả lại cho chúng tôi, được phục chế hoàn toàn theo hình dạng bình phong gấp ban đầu.”

Giám đốc SKD Bernd Ebert mô tả dự án này là một chuẩn mực cho sự hợp tác quốc tế. Ông nhận xét, việc trùng tu này "minh chứng cho thấy sự tôn trọng lẫn nhau, trao đổi kiến ​​thức và cùng nhau quản lý di sản văn hóa có thể dẫn đến những kết quả vượt trội", đảm bảo việc bảo tồn chuyên nghiệp các tác phẩm nghệ thuật quan trọng của Hàn Quốc ở nước ngoài, đồng thời nhấn mạnh "giá trị của sự hợp tác tập thể bắt nguồn từ đối thoại học thuật và chuyên môn thực tiễn".

Những nỗ lực như vậy có thể đóng vai trò như một bản thiết kế chi tiết cho các mối quan hệ đối tác trong tương lai. Ví dụ, SKD đang lưu giữ một bộ sưu tập đồ vật dân gian từ đảo Jeju từ cuối thế kỷ 19, rất hiếm thấy ngay cả ở Hàn Quốc với hình dạng tương tự. Những tài liệu quý hiếm này mở ra cơ hội cho các hoạt động nghiên cứu chung, số hóa và trưng bày theo ngữ cảnh mới. Triển lãm trao đổi đặc biệt “Giữa và Vượt Lên: Hành Trình Một Trăm Năm”, được tổ chức tại Bảo tàng Văn hóa Dân gian và Lịch sử Tự nhiên Jeju từ tháng 5 đến tháng 8, là một ví dụ về cách thức các mối quan hệ đối tác này có thể hình thành.

Ebert lưu ý rằng mục tiêu dài hạn không chỉ giới hạn ở mối quan hệ giữa các tổ chức.

“Tầm nhìn của chúng tôi bao gồm... ngoại giao nhân dân,” giám đốc cho biết. “Chúng tôi muốn tạo điều kiện cho sự trao đổi trực tiếp và ý nghĩa giữa các cá nhân, học giả, nghệ sĩ và cộng đồng xuyên biên giới... Cách tiếp cận ngoại giao lấy con người làm trung tâm này làm phong phú thêm công việc bảo tàng của chúng tôi và hỗ trợ sứ mệnh trở thành một nơi chia sẻ kiến ​​thức văn hóa và gắn kết toàn cầu.”

Kết nối với thế hệ tiếp theo

Đối với Park tại Bảo tàng Nghệ thuật Denver, tất cả những nỗ lực hỗ trợ và kích hoạt các bộ sưu tập Hàn Quốc ở nước ngoài, không chỉ thúc đẩy việc hồi hương, đều có ý nghĩa đặc biệt đối với thế hệ người Hàn Quốc di cư tiếp theo.

“Khi trẻ em bắt đầu tò mò về văn hóa Hàn Quốc, phòng trưng bày Hàn Quốc của bảo tàng là nơi dễ dàng nhất để đưa các em đến. Ngay cả những vật thể nhỏ nhất, được nhìn thấy trực tiếp thay vì trên màn hình, cũng tạo nên sự khác biệt rất lớn”, cô nói. “Đối với những gia đình không có điều kiện đến Hàn Quốc thường xuyên, những phòng trưng bày này trở thành một không gian nơi di sản của họ vẫn được lưu giữ.”

Cuộc trò chuyện với đồng nghiệp người Thái Lan của cô đã giúp cô hiểu rõ hơn điều đó. "Thái Lan không phải lúc nào cũng có những phòng trưng bày dành riêng cho di sản của mình, và họ đã nói về cảm giác mất mát khi không được chứng kiến​​văn hóa của mình được thể hiện. Điều đó khiến tôi nhận ra những phòng trưng bày Hàn Quốc này quý giá biết bao đối với con em chúng ta."

Ông Baik của SKD nhận định rằng sự tò mò về Hàn Quốc đang ngày càng gia tăng ở châu Âu, được thúc đẩy bởi những hiện tượng toàn cầu, từ K-pop đến những thành tựu văn học như giải Nobel của Han Kang năm 2024. Với ý tưởng đó, triển lãm Dresden được hình thành không chỉ để tôn vinh những kiệt tác Hàn Quốc mà còn đóng vai trò là cầu nối cho cộng đồng địa phương - đặc biệt là thế hệ trẻ - trải nghiệm văn hóa Hàn Quốc theo cách tương tác hơn. Đội ngũ quản lý và giáo dục của bảo tàng đã hợp tác để thiết kế một loạt chương trình công cộng và giáo dục dành cho trẻ em và gia đình ở Dresden, đồng thời lên lịch các hội thảo thường xuyên và các hoạt động thực hành trong suốt thời gian diễn ra triển lãm.

Baik cho biết: "Mục tiêu là coi triển lãm như một cánh cửa sổ nhìn vào Hàn Quốc và nền văn hóa của đất nước này".

Trong khi đối tượng chính của bảo tàng thường là khách tham quan ở độ tuổi 60 trở lên, triển lãm này đã thu hút một lượng lớn người Đức trẻ tuổi quan tâm đến sự phát triển khác biệt của Hàn Quốc và châu Âu trong những giai đoạn lịch sử tương tự. Sự thay đổi này, theo Baik, cho thấy tầm quan trọng của việc duy trì sự hiện diện của nghệ thuật Hàn Quốc trong các tổ chức quốc tế.

Theo nghĩa đó, nỗ lực chăm sóc các bộ sưu tập Hàn Quốc ở nước ngoài — của OKCHF, cũng như của các giám tuyển, nhà bảo tồn, nhà giáo dục, các nhóm công dân và các tổ chức đối tác — không chỉ là việc hoàn trả. Mà còn là việc đảm bảo rằng di sản Hàn Quốc, dù ở bất cứ nơi đâu, đều được nghiên cứu, bảo tồn và chia sẻ, để các thế hệ tương lai ở Hàn Quốc và trên toàn thế giới có thể nhìn thấy hình ảnh phản chiếu của chính mình trong những tấm kính của bảo tàng.